ĐI TÌM CÂY NGÔ ĐỒNG TRONG BÀI DÂN CA "LÝ CHIỀU CHIỀU

 

Nguyễn Lâm Cúc

            Không biết từ bao giờ bài dân ca Lý chiều chiều thấm vào tôi để tôi lúc buồn lúc vui nếu không hát thành lời thì cũng ậm ừ ngân nga giai điệu. Những khi đi đâu đó bất chợt từ chiếc loa ẩn kín trong xe vang lên lời hát mượt mà trữ tình của điệu lý này tôi bần thần như say.

"Chiều chiều ra đứng lầu tây
 
Thấy cô gánh nước tưới cây ngô đồng

Xui trong lòng tui thương
Thương cô tưới cây ngô đồng"

Lời của điệu lý này có nhiều bản khác nhau chút ít:

     "Chiều chiều ra đứng lầu tây
     Thấy cô tang tình gánh nước
     Tưới cây tưới cây ngô đồng
     Xui ai xui trong lòng
     Trong lòng anh thương
     Thương ai tưới cây ngô đồng."

Yêu khúc dân ca tôi tò mò muốn biết cái cây "Ngô đồng" trong bài hát này là cây ngô đồng nào? Là một cây thật hay một kiểu " Lá diêu bông" và vì sao cô gái phải gánh nước tưới mỗi chiều để người đứng trên "lầu Tây" thương cảm?

            Theo nhiều tài liệu thì cây Ngô đồng xuất hiện lâu đời nhất là ở Huế. Tương truyền cây  được đưa từ Quảng Đông (Trung Quốc) về trồng ở hai bên góc điện Cần Chánh-Đại Nội từ thời Minh Mạng. Thời vua Minh Mạng Ngài đã  sai người lên núi tìm kiếm mang về trồng thêm ở nhiều nơi khác. Như sau Điện Thái Hòa ở Tả Vu Hữu Vu. Sau này cây còn được trồng Hở các công viên như Tứ tượng Thương Bạc Phu Văn Lâu và các lăng Minh Mạng Tự Đức. Với người Huế cây ngô đồng mang nhiều ý nghĩa. Nhất là  mùa hoa những cành bông tim tím  lặng lẽ nghiêng mình xuống các mái lầu tạo nên một khung cảnh mộng mơ huyền hoặc xứ Thần Kinh.

            Cây ngô đồng  miêu tả trên  được nhà thơ nhà văn nhìn nhận chính là cây ngô đồng trong hai câu thơ nổi tiếng đời nhà Đường Trung Quốc của nhà thơ  Lý Thương Ẩn:

"Ngô đồng nhất diệp lạc

Thiên hạ cộng tri thu

(Một lá ngô đồng rụng

Cả thiên hạ biết mùa thu tới)"

            Tuy nhiên cũng có nhiều người gọi cây vong nem cây vong đồng cây bả đậu và thậm chí cả cây hoa gạo là cây ngô đồng.

            Thế những cây ngô đồng trên có phải chính là cây ngô đồng trong bài dân ca Lý chiều chiều hay không? Trước hết hãy tham khảo thêm về thơ. Nhà thơ Bích Khê có hai câu thơ nổi tiếng về cây ngô đồng:



     "Ô hay buồn vương cây ngô đồng
     Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông"

            Như vậy cây ngô đồng tỏa bóng trên kinh thần Huế hay những cây vong nem vong đồng cây bả đậu và thậm chí cây trong thơ của nhà thơ Bích Khê đều là những cây gỗ có tuổi thọ hang chục hang trăm năm xét về mặt phổ thông  thì không phải tưới. Như vậy những cây ngô đồng trên không thể là cây trong bài dân ca Lý chiều chiều. Bởi vì bài dân ca này là dân ca miền Nam. Câu tục ngữ sau đây khẳng định điều đó " Nam Lý Bắc Thơ Huế Hò" .  Điệu lý sau đây dù chỉ đọc hai câu thơ cũng thấy được "chất" Nam Bộ nằm trong câu chữ:

            "Con cua quậy ở dưới hang

            Nó nghe giọng lý kềnh càng bò lên!"

                                                                  (Lý con cua quầy)

Thế thì nếu phải tưới những cây ngô đồng vương giả chốn kinh đô thế kỷ trước người ta sẽ sáng tạo ra điệu Hò chứ không phải điệu Lý. Trong miền Nam hầu như không có cây ngô đồng để "đánh rơi chiếc lá khiến cả thiên hạ biết thu về" hay cây ngô đồng trong thơ Bích Khê  "Ô hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông". Mà chỉ có những cây vong nem cây bả đậu cây vong đồng cây gạo trên những triền sông. Những loài cây trên chẳng ai tưới làm gì cả? Bởi cho đến nay chúng vẫn mọc đầy trong những khu rừng ngoài đồng ít người dân chú ý bởi gỗ không tốt ít hữu dụng.

Trở lại với bài dân ca Lý chiều chiều chúng ta nhận thấy bài này có đặc điểm chung với những điệu lý khác đó là lời ca ngắn gọn chỉ có một lời giai điệu có những quãng xa rất sâu lắng giàu thương cảm. Nội dung của điệu Lý  phần lớn dựa trên cơ sở của lối thơ lục bát láy đi láy lại. Nhấn. Nhá.  Đa tình.

"Chiều chiều ra đứng lầu tây
Thấy cô gánh nước tưới cây ngô đồng
Xui trong lòng tui thương
Thương cô tưới cây ngô đồng"

          Khi giai điệu vang lên bạn nhắm mắt lại và sẽ thấy một cô gái bận áo bà ba ôm tấm eo thon thả. Cô quảy đôi gánh với bước đi uyển chuyển. Chiều chiều cô gánh nước ngang qua dưới lầu Tây. Ai hỏi cô nói đi tưới ngô đồng. Thế tại sao phải tưới mỗi chiều? Cô ngước nhìn một cách kín đáo lên phía lầu Tây má đỏ lựng. Trên lầu Tây một chàng công tử  cũng vừa xuất hiện trên ban công chàng nhìn xa xa...nơi ấy có một bãi cây cỏ xanh  mượt! Vậy chẳng buồn cười lắm sao nếu dưới mắt chàng  cô gánh nước tưới một cây cổ thụ cành lá xum xuê!? Không! Nhất định cô đã tưới một đám bắp ngô được trồng trên cánh đồng gần với lầu Tây nơi mắt chàng không thể rời!

          Thế nhưng người miền Nam không ai gọi quả ngô tất thảy đều sẽ gọi trái bắp. Không gọi trồng cây ngô mà gọi trồng cây bắp? Vậy lý do gì không viết tưới cây bắp  lại được viết " tưới cây ngô đồng"?

          Thế phải chăng tác giả "Lý chiều chiều" là một người miền Bắc?

Có thể chính là Công tử chiều chiều đứng trên lầu Tây. Chàng đắm chìm trong điệu Lý vừa đắm đuối nhìn cô gái trong bức tranh chiều êm đềm của miền Nam. Rồi  Chàng mang đàn ra những nốt nhạc bay lượn trên phím. Câu từ được chọn lọc. Chàng không quen tiếng gọi cây bắp bèn xử lý danh từ cây bắp thành cây "ngô đồng" ( cây ngô trồng trên cánh đồng) bằng kết hợp vốn từ miền Bắc cùng từ miền Nam; kết hợp tình yêu điệu Lý với tình yêu Thôn nữ một cách tinh tế   nhuần nhuyễn và tha thiết . Chàng đã làm nên một kiệt tác ?

nguyenlamcuc

Tìm được

Tc iu
Còn mình thì tìm thêm được những câu thơ này:
"Đem vàng đi đổ sông Ngô
Đêm nằm tơ tưởng đi mò sông Thương.
Vào chùa thắp một nén hương
Miệng khấn tay vái bốn phương chùa này.
Chùa đây có một ông thầy
Có hòn đá tảng có cây ngô đồng.
Cây ngô đồng không trồng mà mọc
Rễ ngô đồng cái dọc cái ngang.
Quả dưa gang trong vàng ngoài trắng
Quả mướp đắng trong trắng ngoài xanh."

Thanh Chung

Tui thì vẫn thiên về cái ý cây ngô đồng là cây thân gỗ. Cô thôn nữ thấy chàng công tử chiều chiều ra đứng hóng gió ở Lầu Tây thì kiếm cớ mang thùng đi gánh nước. Muốn dừng lại lâu hơn để ngó lên Lầu Tây nên đành tưới một cây... cổ thụ. Bởi sau 4 câu hát trên còn có 2 câu ngâm:
Cây ngô đồng không trồng mà mọc
Rễ ngô đồng rễ dọc rễ ngang.
Đã không trồng mà mọc thì còn bày đặt chuyện tưới tắm mà chi? Vì vậy chàng công tử mới thấy "thương" cô tưới cây ngô đồng. Chữ "thương" ở đây có thể hiểu như là "tui đi giày vào bụng cô rùi" chứ chưa hẳn đã là "iu cô tưới cây ngô đồng".
Còn đây là lời hát của dân Bắc kỳ chính hiệu nè:
Chiều chiều ngóng mát Hồ Tây
Thấy chàng úp mặt tưới cây... ven hồ
he he.

Nguyễn Lâm Cúc

Một cách nhìn

HV iu
Tìm cây ngô đồng này mình đi theo lối tự mở. Cũng đưa ra những dẫn chứng chứ bộ. Hihi. Mình cũng tin rằng sẽ có lối mở khác và những người đi theo hướng khác.

Ảnh của mình cũng tìm ở trên nét. Cây trong ảnh bạn cũng là những cây đại thụ.

Hoài Vân

Hì tớ chưa đồng ý lắm với suy diễn của Cúc đâu.
Đây là hình ảnh cây ngô đồng tìm trên net:

Cây Ngô đồng trổ hoa nổi tiếng trong Đại Nội

“Ngô đồng nhất diệp lạc/ Thiên hạ cộng tri thu” – Cây ngô đồng chuyển sắc đỏ cả Bắc Kinh chuyển mình sang thu