ĐI TÌM CÂY NGÔ ĐỒNG TRONG BÀI DÂN CA "LÝ CHIỀU CHIỀU

 

Nguyễn Lâm Cúc

            Không biết từ bao giờ bài dân ca Lý chiều chiều thấm vào tôi để tôi lúc buồn lúc vui nếu không hát thành lời thì cũng ậm ừ ngân nga giai điệu. Những khi đi đâu đó bất chợt từ chiếc loa ẩn kín trong xe vang lên lời hát mượt mà trữ tình của điệu lý này tôi bần thần như say.

"Chiều chiều ra đứng lầu tây
 
Thấy cô gánh nước tưới cây ngô đồng

Xui trong lòng tui thương
Thương cô tưới cây ngô đồng"

Lời của điệu lý này có nhiều bản khác nhau chút ít:

     "Chiều chiều ra đứng lầu tây
     Thấy cô tang tình gánh nước
     Tưới cây tưới cây ngô đồng
     Xui ai xui trong lòng
     Trong lòng anh thương
     Thương ai tưới cây ngô đồng."

Yêu khúc dân ca tôi tò mò muốn biết cái cây "Ngô đồng" trong bài hát này là cây ngô đồng nào? Là một cây thật hay một kiểu " Lá diêu bông" và vì sao cô gái phải gánh nước tưới mỗi chiều để người đứng trên "lầu Tây" thương cảm?

            Theo nhiều tài liệu thì cây Ngô đồng xuất hiện lâu đời nhất là ở Huế. Tương truyền cây  được đưa từ Quảng Đông (Trung Quốc) về trồng ở hai bên góc điện Cần Chánh-Đại Nội từ thời Minh Mạng. Thời vua Minh Mạng Ngài đã  sai người lên núi tìm kiếm mang về trồng thêm ở nhiều nơi khác. Như sau Điện Thái Hòa ở Tả Vu Hữu Vu. Sau này cây còn được trồng Hở các công viên như Tứ tượng Thương Bạc Phu Văn Lâu và các lăng Minh Mạng Tự Đức. Với người Huế cây ngô đồng mang nhiều ý nghĩa. Nhất là  mùa hoa những cành bông tim tím  lặng lẽ nghiêng mình xuống các mái lầu tạo nên một khung cảnh mộng mơ huyền hoặc xứ Thần Kinh.

            Cây ngô đồng  miêu tả trên  được nhà thơ nhà văn nhìn nhận chính là cây ngô đồng trong hai câu thơ nổi tiếng đời nhà Đường Trung Quốc của nhà thơ  Lý Thương Ẩn:

"Ngô đồng nhất diệp lạc

Thiên hạ cộng tri thu

(Một lá ngô đồng rụng

Cả thiên hạ biết mùa thu tới)"

            Tuy nhiên cũng có nhiều người gọi cây vong nem cây vong đồng cây bả đậu và thậm chí cả cây hoa gạo là cây ngô đồng.

            Thế những cây ngô đồng trên có phải chính là cây ngô đồng trong bài dân ca Lý chiều chiều hay không? Trước hết hãy tham khảo thêm về thơ. Nhà thơ Bích Khê có hai câu thơ nổi tiếng về cây ngô đồng:



     "Ô hay buồn vương cây ngô đồng
     Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông"

            Như vậy cây ngô đồng tỏa bóng trên kinh thần Huế hay những cây vong nem vong đồng cây bả đậu và thậm chí cây trong thơ của nhà thơ Bích Khê đều là những cây gỗ có tuổi thọ hang chục hang trăm năm xét về mặt phổ thông  thì không phải tưới. Như vậy những cây ngô đồng trên không thể là cây trong bài dân ca Lý chiều chiều. Bởi vì bài dân ca này là dân ca miền Nam. Câu tục ngữ sau đây khẳng định điều đó " Nam Lý Bắc Thơ Huế Hò" .  Điệu lý sau đây dù chỉ đọc hai câu thơ cũng thấy được "chất" Nam Bộ nằm trong câu chữ:

            "Con cua quậy ở dưới hang

            Nó nghe giọng lý kềnh càng bò lên!"

                                                                  (Lý con cua quầy)

Thế thì nếu phải tưới những cây ngô đồng vương giả chốn kinh đô thế kỷ trước người ta sẽ sáng tạo ra điệu Hò chứ không phải điệu Lý. Trong miền Nam hầu như không có cây ngô đồng để "đánh rơi chiếc lá khiến cả thiên hạ biết thu về" hay cây ngô đồng trong thơ Bích Khê  "Ô hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông". Mà chỉ có những cây vong nem cây bả đậu cây vong đồng cây gạo trên những triền sông. Những loài cây trên chẳng ai tưới làm gì cả? Bởi cho đến nay chúng vẫn mọc đầy trong những khu rừng ngoài đồng ít người dân chú ý bởi gỗ không tốt ít hữu dụng.

Trở lại với bài dân ca Lý chiều chiều chúng ta nhận thấy bài này có đặc điểm chung với những điệu lý khác đó là lời ca ngắn gọn chỉ có một lời giai điệu có những quãng xa rất sâu lắng giàu thương cảm. Nội dung của điệu Lý  phần lớn dựa trên cơ sở của lối thơ lục bát láy đi láy lại. Nhấn. Nhá.  Đa tình.

"Chiều chiều ra đứng lầu tây
Thấy cô gánh nước tưới cây ngô đồng
Xui trong lòng tui thương
Thương cô tưới cây ngô đồng"

          Khi giai điệu vang lên bạn nhắm mắt lại và sẽ thấy một cô gái bận áo bà ba ôm tấm eo thon thả. Cô quảy đôi gánh với bước đi uyển chuyển. Chiều chiều cô gánh nước ngang qua dưới lầu Tây. Ai hỏi cô nói đi tưới ngô đồng. Thế tại sao phải tưới mỗi chiều? Cô ngước nhìn một cách kín đáo lên phía lầu Tây má đỏ lựng. Trên lầu Tây một chàng công tử  cũng vừa xuất hiện trên ban công chàng nhìn xa xa...nơi ấy có một bãi cây cỏ xanh  mượt! Vậy chẳng buồn cười lắm sao nếu dưới mắt chàng  cô gánh nước tưới một cây cổ thụ cành lá xum xuê!? Không! Nhất định cô đã tưới một đám bắp ngô được trồng trên cánh đồng gần với lầu Tây nơi mắt chàng không thể rời!

          Thế nhưng người miền Nam không ai gọi quả ngô tất thảy đều sẽ gọi trái bắp. Không gọi trồng cây ngô mà gọi trồng cây bắp? Vậy lý do gì không viết tưới cây bắp  lại được viết " tưới cây ngô đồng"?

          Thế phải chăng tác giả "Lý chiều chiều" là một người miền Bắc?

Có thể chính là Công tử chiều chiều đứng trên lầu Tây. Chàng đắm chìm trong điệu Lý vừa đắm đuối nhìn cô gái trong bức tranh chiều êm đềm của miền Nam. Rồi  Chàng mang đàn ra những nốt nhạc bay lượn trên phím. Câu từ được chọn lọc. Chàng không quen tiếng gọi cây bắp bèn xử lý danh từ cây bắp thành cây "ngô đồng" ( cây ngô trồng trên cánh đồng) bằng kết hợp vốn từ miền Bắc cùng từ miền Nam; kết hợp tình yêu điệu Lý với tình yêu Thôn nữ một cách tinh tế   nhuần nhuyễn và tha thiết . Chàng đã làm nên một kiệt tác ?

Nguyễn Lâm Cúc

Gửi TC

TC iu
Đọc mấy câu O gửi mình cũng sặc cười bởi rất nhiều lần nghe anh Đinh Đình Chiến kể câu chuyện chết cười bằng một bài hát và thơ đối đáp về cây cao su. hihi

Thanh Chung

Tui định hát "Lý cạo mủ cao su" của bà Kim mà bị sặc nước suýt ngất.
Thôi thì cây gì thì cây miễn là chàng và nàng tán tỉnh được nhau he he...

Nguyễn Lâm Cúc

Gửi anh suadx

NLC thật vui khi được anh ghé thăm. còn cái món lầu tây hủn biết nằm ở đâu nhỉ ? đề nghị chị Cúc tìm giúp!
suadx

Cái lầu Tây anh suadx hỏi nó nằm ngay trong bài "Lý chiều chiều" đó thôi không tin anh suadx ngân nga bài hát lên sẽ thấy.

Nguyễn Lâm Cúc

Gửi HL Nồi

Ý kiến của HL Nồi trên quả tuyệt vời!

sữa đx

suadx sang thăm đọc bài viết và những comm quả tình thật thú vị hì hì còn cái món lầu tây hủn biết nằm ở đâu nhỉ ? đề nghị chị Cúc tìm giúp!
suadx

hoalucbinh

Cúc ơi.
Mình nghĩ ra phương án để chàng trai kia không bị cắt hộ khẩu ra Bắc rồi với lại Cúc không phải đi trồng cây Ngô Đồng nữa.
Nghe nhé
"Chiều chiều ra đứng tây lầu tây tây lầu tây
Thấy cô tang bình gánh nước
tưới cây tưới cây cao sù.
Cu cáo mu cao sù cu sào cao su
Thương cô tưới cây cao sù
"
(Lý cạo mủ cao su- Rất hợp với Đức Linh)
Khi hát nhớ nhấn nhá ngọt ngào uyển chuyển đúng điệu lý à ơi nhé.
He he he

Nguyễn Lâm Cúc

Gửi Lục Nồi

Hihi có được ý kiến sâu như HL Nồi thì bài viết này cao giá hẳn rồi.
Mình vẫn cho rằng chàng đứng trên lầu Tây là khách. Bởi khách và vùng đất mới và điệu lý bóng dáng thôn nữ tạo nên một cảm hứng tột bậc cho sáng tạo nhất là thơ ca.
Riêng cây trên đồng cô gái tưới chính là cây bắp. Bởi nếu là cây khác bài lục bát sẽ viết khác đi điệu lý cũng khác đi chứ không phải là không viết được. Miền Nam vẫn có lý Bông mướp Lý Cái mơn những tên nghe rất lạ lùng. Bài dân ca này cũng có Nam Bộ:
Bông xanh bông trắng rồi lại vàng ( dàng) bông nơi nường ơi/ Bông lê cho bằng bông lựu ơi nường ơi/ Là đố í a đố nàng/ Bông rồi lại mấy bông.

hoalucbinh

Bạn Cúc ơi. Xét trong đồng ruộng miền Nam xem có những cây gì nhé: Khoai lang khoai môn bí đỏ dưa hấu lá ngót bắp rau muống rau cần rau cải tần ô (cải cúc) cải soong bèo (xà lách)...Rau nào đưa vào câu thơ trên đều quái chiêu. Vì thế người làm thơ nghĩ ra cây Ngô Đồng. Bình thường người miền Nam gọi là bắp nhưng khi cao hứng lên đổi tên mấy hồi. Tui biết mấy người mần thơ lắm. Đến sông người ta còn đòi uống cho hết (Đãi Trăng) đến tim còn được gắn chân (tim mẹ nhoài ra cửa sổ ngóng con) đến mùa còn bị gắn thêm cho đủ 5 mùa...cơn cớ gì cứ phải để cây ngô mọc ngoài Bắc rồi đưa luôn anh chàng kia ra Bắc.
Chàng trai đứng lầu Tây thì đúng rồi để ngắm mặt trời và để trời chiều tôn cái bóng hùng vĩ của mình lên mà. Cô thôn nữ tưới cây làm gì đi qua đi về hòng gây sự chú ý thôi. Bởi thương đứt ruột mà giả đò ngó lơ thôi. Vài bữa quăng gánh quăng thùng giờ đó. Chỉ cây ngô đồng là vẫn sống bởi nó đâu cần tưới nhiều dữ vậy. Nó hoàn thành sứ mệnh vẻ vang là gợi ý cho người ta thả được hai câu thơ nghe rất tình tứ lãng mạn.
Thôi thì xem hai câu thơ mới của TC đi có lý và có thật hơn nhiều.

Nguyễn Lâm Cúc

Gửi chị thyduong thân mến

NLC rất vui vì được chị ghé đọc bài viết. NLC sưu tầm bài thơ của Bích Khê dưới đây để chị thyduong đọc cho vui

TỲ BÀ
- Bích Khê
Vàng sao nằm im trên hoa gầy
Tương tư người xưa thôi qua đây
Ôi! Nàng năm xưa quên lời thề
Hoa vừa đưa hương gây đê mê
Tôi qua tim nàng vay du dương
Tôi mang lên lầu lên cung Thương
Tôi không bao giờ thôi yêu nàng
Tình tang tôi nghe như tình lang
Yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi
Yêu nàng bao nhiêu trên đôi môi
Đâu tìm Đào Nguyên cho xa xôi
Đào Nguyên trong lòng nàng đây thôi
Buồn lưu cây đào xin hơi Xuân
Buồn sang cây tùng thăm đông quân
Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.

NLC cũng rất thích bài dân ca này đó chị. Đồng cảm vì có chút cùng sở thích chị ha?

Nguyễn Lâm Cúc

Thêm một bài thơ về cây ngô đồng hay

Anh NVA chắc phải trả công cho NLC rồi vì có thể bài viết này gợi ý để bài thơ này ra đời:

Chiều chiều lên gác lầu Tây
Nghĩ về quê nội nhớ cây ngô đồng
Rang lên ngô nở đòng đòng
Xuýt xoa anh cắn mà lòng anh thương.

Bài thơ hay. Câu thơ "rang lên ngô nở đòng đòng" lạ lùng lắm. Tưởng tượng rất thú vị.