ĐI TÌM CÂY NGÔ ĐỒNG TRONG BÀI DÂN CA "LÝ CHIỀU CHIỀU

 

Nguyễn Lâm Cúc

            Không biết từ bao giờ bài dân ca Lý chiều chiều thấm vào tôi để tôi lúc buồn lúc vui nếu không hát thành lời thì cũng ậm ừ ngân nga giai điệu. Những khi đi đâu đó bất chợt từ chiếc loa ẩn kín trong xe vang lên lời hát mượt mà trữ tình của điệu lý này tôi bần thần như say.

"Chiều chiều ra đứng lầu tây
 
Thấy cô gánh nước tưới cây ngô đồng

Xui trong lòng tui thương
Thương cô tưới cây ngô đồng"

Lời của điệu lý này có nhiều bản khác nhau chút ít:

     "Chiều chiều ra đứng lầu tây
     Thấy cô tang tình gánh nước
     Tưới cây tưới cây ngô đồng
     Xui ai xui trong lòng
     Trong lòng anh thương
     Thương ai tưới cây ngô đồng."

Yêu khúc dân ca tôi tò mò muốn biết cái cây "Ngô đồng" trong bài hát này là cây ngô đồng nào? Là một cây thật hay một kiểu " Lá diêu bông" và vì sao cô gái phải gánh nước tưới mỗi chiều để người đứng trên "lầu Tây" thương cảm?

            Theo nhiều tài liệu thì cây Ngô đồng xuất hiện lâu đời nhất là ở Huế. Tương truyền cây  được đưa từ Quảng Đông (Trung Quốc) về trồng ở hai bên góc điện Cần Chánh-Đại Nội từ thời Minh Mạng. Thời vua Minh Mạng Ngài đã  sai người lên núi tìm kiếm mang về trồng thêm ở nhiều nơi khác. Như sau Điện Thái Hòa ở Tả Vu Hữu Vu. Sau này cây còn được trồng Hở các công viên như Tứ tượng Thương Bạc Phu Văn Lâu và các lăng Minh Mạng Tự Đức. Với người Huế cây ngô đồng mang nhiều ý nghĩa. Nhất là  mùa hoa những cành bông tim tím  lặng lẽ nghiêng mình xuống các mái lầu tạo nên một khung cảnh mộng mơ huyền hoặc xứ Thần Kinh.

            Cây ngô đồng  miêu tả trên  được nhà thơ nhà văn nhìn nhận chính là cây ngô đồng trong hai câu thơ nổi tiếng đời nhà Đường Trung Quốc của nhà thơ  Lý Thương Ẩn:

"Ngô đồng nhất diệp lạc

Thiên hạ cộng tri thu

(Một lá ngô đồng rụng

Cả thiên hạ biết mùa thu tới)"

            Tuy nhiên cũng có nhiều người gọi cây vong nem cây vong đồng cây bả đậu và thậm chí cả cây hoa gạo là cây ngô đồng.

            Thế những cây ngô đồng trên có phải chính là cây ngô đồng trong bài dân ca Lý chiều chiều hay không? Trước hết hãy tham khảo thêm về thơ. Nhà thơ Bích Khê có hai câu thơ nổi tiếng về cây ngô đồng:



     "Ô hay buồn vương cây ngô đồng
     Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông"

            Như vậy cây ngô đồng tỏa bóng trên kinh thần Huế hay những cây vong nem vong đồng cây bả đậu và thậm chí cây trong thơ của nhà thơ Bích Khê đều là những cây gỗ có tuổi thọ hang chục hang trăm năm xét về mặt phổ thông  thì không phải tưới. Như vậy những cây ngô đồng trên không thể là cây trong bài dân ca Lý chiều chiều. Bởi vì bài dân ca này là dân ca miền Nam. Câu tục ngữ sau đây khẳng định điều đó " Nam Lý Bắc Thơ Huế Hò" .  Điệu lý sau đây dù chỉ đọc hai câu thơ cũng thấy được "chất" Nam Bộ nằm trong câu chữ:

            "Con cua quậy ở dưới hang

            Nó nghe giọng lý kềnh càng bò lên!"

                                                                  (Lý con cua quầy)

Thế thì nếu phải tưới những cây ngô đồng vương giả chốn kinh đô thế kỷ trước người ta sẽ sáng tạo ra điệu Hò chứ không phải điệu Lý. Trong miền Nam hầu như không có cây ngô đồng để "đánh rơi chiếc lá khiến cả thiên hạ biết thu về" hay cây ngô đồng trong thơ Bích Khê  "Ô hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông". Mà chỉ có những cây vong nem cây bả đậu cây vong đồng cây gạo trên những triền sông. Những loài cây trên chẳng ai tưới làm gì cả? Bởi cho đến nay chúng vẫn mọc đầy trong những khu rừng ngoài đồng ít người dân chú ý bởi gỗ không tốt ít hữu dụng.

Trở lại với bài dân ca Lý chiều chiều chúng ta nhận thấy bài này có đặc điểm chung với những điệu lý khác đó là lời ca ngắn gọn chỉ có một lời giai điệu có những quãng xa rất sâu lắng giàu thương cảm. Nội dung của điệu Lý  phần lớn dựa trên cơ sở của lối thơ lục bát láy đi láy lại. Nhấn. Nhá.  Đa tình.

"Chiều chiều ra đứng lầu tây
Thấy cô gánh nước tưới cây ngô đồng
Xui trong lòng tui thương
Thương cô tưới cây ngô đồng"

          Khi giai điệu vang lên bạn nhắm mắt lại và sẽ thấy một cô gái bận áo bà ba ôm tấm eo thon thả. Cô quảy đôi gánh với bước đi uyển chuyển. Chiều chiều cô gánh nước ngang qua dưới lầu Tây. Ai hỏi cô nói đi tưới ngô đồng. Thế tại sao phải tưới mỗi chiều? Cô ngước nhìn một cách kín đáo lên phía lầu Tây má đỏ lựng. Trên lầu Tây một chàng công tử  cũng vừa xuất hiện trên ban công chàng nhìn xa xa...nơi ấy có một bãi cây cỏ xanh  mượt! Vậy chẳng buồn cười lắm sao nếu dưới mắt chàng  cô gánh nước tưới một cây cổ thụ cành lá xum xuê!? Không! Nhất định cô đã tưới một đám bắp ngô được trồng trên cánh đồng gần với lầu Tây nơi mắt chàng không thể rời!

          Thế nhưng người miền Nam không ai gọi quả ngô tất thảy đều sẽ gọi trái bắp. Không gọi trồng cây ngô mà gọi trồng cây bắp? Vậy lý do gì không viết tưới cây bắp  lại được viết " tưới cây ngô đồng"?

          Thế phải chăng tác giả "Lý chiều chiều" là một người miền Bắc?

Có thể chính là Công tử chiều chiều đứng trên lầu Tây. Chàng đắm chìm trong điệu Lý vừa đắm đuối nhìn cô gái trong bức tranh chiều êm đềm của miền Nam. Rồi  Chàng mang đàn ra những nốt nhạc bay lượn trên phím. Câu từ được chọn lọc. Chàng không quen tiếng gọi cây bắp bèn xử lý danh từ cây bắp thành cây "ngô đồng" ( cây ngô trồng trên cánh đồng) bằng kết hợp vốn từ miền Bắc cùng từ miền Nam; kết hợp tình yêu điệu Lý với tình yêu Thôn nữ một cách tinh tế   nhuần nhuyễn và tha thiết . Chàng đã làm nên một kiệt tác ?

nguyenlamcuc

Gửi Diệu

Cảm ơn Diệu việc nhắc vì sao tách câu thơ Bích Khê. NLC đã chỉnh lại theo câu Diệu vì đọc thấy hợp lý hơn.

Cách đây mấy năm sau khi trên Tv có bộ phim Cây ngô đồng Trung Quốc sản xuất có người hỏi giá sư Nguyễn Lân Dũng trên VTV2 cây ngô đồng to đùng trong bộ phim đó có chính xác là cây ngô đồng không giáo sư N.L.D trả lời là có rất nhiều loại ngô đồng có loại "cổ thụ" như trong phim có loại cũng như cây ngô chúng ta ăn bắp.
Đây là mấy dòng đóng góp chung của tôi chúc mọi người một ngày vui.

Diệu Hà Nội.

NLC rất thú vị với những dòng thông tin trên đây của Diệu. NLC rất cảm ơn. Nhưng câu này :"có loại cũng như cây ngô chúng ta ăn bắp". là sao nhỉ? NLC chưa thấy cây nào " như cây ta ăn bắp". Mong được hướng dẫn thêm.

Diệu

Cây ngô đồng

Cách đây mấy năm sau khi trên Tv có bộ phim Cây ngô đồng Trung Quốc sản xuất có người hỏi giá sư Nguyễn Lân Dũng trên VTV2 cây ngô đồng to đùng trong bộ phim đó có chính xác là cây ngô đồng không giáo sư N.L.D trả lời là có rất nhiều loại ngô đồng có loại "cổ thụ" như trong phim có loại cũng như cây ngô chúng ta ăn bắp.
Đây là mấy dòng đóng góp chung của tôi chúc mọi người một ngày vui.

Diệu Hà Nội.

Diệu

Mạo muội

Tại sao lại tách "Ô!" "Hay buồn vương cây ngô đồng" nhở?
Cóp pi pết đây mà hì.
"Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông"
Cách viết các dấu trong dòng thơ thứ 2 vẫn còn gây tranh cãi.

cao huu nghi

em Lâm Cúc yêu quý ơi
theo anh cây ngô đồng có tuổi thọ hàng trăm năm cây to 9 10 người ôm không xuể quả ngô đồng trẻ con thương lây làm bánh xe đẩy gõ cốc xuống đường vui tai lắm vừa qua voi về rừng Tánh thấy em vẫn mạnh anh mừng

Nguyễn Lâm Cúc

Gửi Thanh Tuyền

Giả thuyết của Thanh Tuyền rất thú vị. Giá có địa chỉ nơi từng đọc thì có thể khảo cứu để hiểu rõ thêm những vấn đề chúng ta cùng quan tâm về bài dân ca này nhỉ.
Cảm ơn TT ghé trao đổi.

Thanh Tuyền

Xin lỗi em xin xía dô một tí nhé!
Có lần em đọc một bài viết về đề tài này rồi nhưng lâu quá rồi nên không nhớ nguồn để dẫn chứng nữa. Đại khái là thế này. Bối cảnh điệu lý này ra đời là ở Huế. Ngày xưa các gia đình ở Huế thường trồng cây ngô đồng để mong sao một ngày chim phượng tới đậu đó là một điềm đại cát về khoa bảng thì phải. Vì vậy khi trồng cây ngô đồng người ta chăm sóc rất cẩn thận ngày nào cũng gánh nước sạch tưới cho cây tươi tốt để được chim quý chọn làm nơi đậu. Chiều chiều có một cậu học trò miền Nam anh này ra Huế trọ học để đi thi chắc là nhớ nhà nên ra đứng ở "lầu tây" và "thấy cô gánh nước tưới cây ngô đồng". Đó là các giải thích của người khác mà em đã lượm lặt được và cho là hợp lý.
Còn cái lý do cậu học trò thương cô gánh nước thì em suy diễn thế này: Cô gái thương thầm cậu học trò và ước mong cho chàng thi đậu nên chiều chiều nàng gánh nước tưới cây ngô đồng gần nơi chàng ở để cầu mong điềm đại cát đến với chàng. Chàng trai hiểu được ẩn tình của cô gái nên cũng đem lòng "thương cô tưới cây ngô đồng".

Nguyễn Lâm Cúc

Hâm hâm

- Ai hâm đi tưới ngô đồng?
- Ấy người mượn cớ tỏ lòng... hâm hâm!

Bác Thắng ơi
Một lần hâm đã đứ đừ
Hâm thêm phát nữa thì như...tương bần. Huhu

Nguyễn Lâm Cúc

Bao giờ?

Chiều chiều ra đứng lầu tây
Thấy cô Lục Bình gánh nước
Tưới bông tưới bông Cúc vàng...
Đọc mấy cái com của các chị buồn cười quá!

Bao giờ có cơ hội sẽ cùng ngồi nhai bắp nướng với nhau cho thỏa thích NICo nhỉ?

TC và O là những người có khả năng làm cho sỏi đá cũng sặc nước vì cười đó NiCo

pcthang

Ngô đồng lộn với bắp đồng
Heo nhà lợn núi... mênh mông vô cùng
- Ai hâm đi tưới ngô đồng?
- Ấy người mượn cớ tỏ lòng... hâm hâm!

nico

Vậy mà xưa tới giờ em cứ tưởng ruộng bắp thành ra mỗi lần nhớ nhà hát bài này lại tưởng tượng ra những cái bắp nướng vàng.
Chiều chiều ra đứng lầu tây
Thấy cô Lục Bình gánh nước
Tưới bông tưới bông Cúc vàng...

Đọc mấy cái com của các chị buồn cười quá!